Landfill mining – czy składowisko odpadów może być kopalnią surowców?

2 października 2026

Zakopaliśmy śmieci. Teraz chcemy je odzyskać

Jeszcze do niedawna składowanie odpadów uznawano za definitywny koniec ich „życia” – po zdeponowaniu na składowisku śmieci miały pozostać tam już na zawsze. Składowanie znajdowało się (i nadal znajduje) na samym końcu ustawowej hierarchii sposobów postępowania z odpadami; było więc przeznaczone dla resztek, których nie da się już ponownie wykorzystać, poddać recyklingowi ani odzyskowi.

Twórcy definicji składowiska i składowania odpadów nie uwzględnili jednak przyszłego postępu technicznego, problemów w zagospodarowaniu przestrzennym ani wyzwań środowiskowych, które już teraz skłaniają nas do rozkopywania śmieciowych sarkofagów. Transformacja z gospodarki liniowej w bardziej zrównoważoną gospodarkę cyrkularną sprawiła, że przestaliśmy postrzegać składowanie odpadów jako proces trwały i ostateczny. Jednocześnie zyskaliśmy dostęp do technologii umożliwiających przetworzenie tego, co jeszcze niedawno było nieprzetwarzalne i zawrócenie do obiegu tego, co uważaliśmy za utracone na zawsze. Okazało się, że stare składowiska pełne są surowców, które – przynajmniej częściowo – można ponownie wprowadzić do obiegu. W ten sposób zaczęliśmy eksploatować antropogeniczne złoża, które mogą dostarczyć nam znacznie więcej niż tylko surowców do produkcji.

Co to jest landfill mining?

Landfill mining to proces polegający na kontrolowanym rozkopywaniu składowisk odpadów w celu odzyskania znajdujących się w nich surowców, materiałów lub energii. Nie jest to jednak zwykłe „przekopywanie śmieci”, lecz złożony i drobiazgowo zaplanowany proces poprzedzony wieloma analizami i badaniami. Celem tych analiz jest dostarczenie odpowiedzi na pytanie: czy warto? Czy morfologia składowanych odpadów wskazuje na ich wysoki potencjał surowcowy? Czy odzysk będzie uzasadniony pod względem ekonomicznym i środowiskowym? Dopiero po uzyskaniu twierdzących odpowiedzi rozpoczynają się prace obejmujące wydobycie, sortowanie (na miejscu lub w instalacjach) i kierowanie odsortowanych materiałów do dalszego przetwarzania.

Landfill mining bywa często mylony z rekultywacją składowisk, jednak oba te pojęcia oznaczają coś innego. Rekultywacja ma na celu zabezpieczenie zapełnionego, zamkniętego składowiska i przywrócenie terenu (tzw. korony składowiska) do bezpiecznego użytkowania, np. jako parku, lasu albo farmy fotowoltaicznej. Landfill mining natomiast polega na wydobywaniu i przetwarzaniu wcześniej zdeponowanych odpadów w celu odzyskania jak największej ilości zawartych w nich materiałów. Rekultywacja może być jednak jednym z ostatnich etapów landfill miningu – kiedy „złoże” zostanie już wyeksploatowane, konieczne będzie ponowne przywrócenie terenu do użytkowania.

Landfill mining a urban mining

Pojęcia landfill mining i urban mining odnoszą się do dwóch różnych procesów, które mają jednak pewien punkt styczny – pozyskiwanie surowców z zasobów zgromadzonych przez człowieka zamiast z naturalnych złóż.

• Urban mining koncentruje się na odzyskiwaniu zasobów z materiałów i odpadów, które nie zostały jeszcze przetworzone ani uznane za niezdatne do odzysku. Bierze na tapet opuszczone budynki, infrastrukturę, stare pojazdy, elektroodpady i baterie.
• Landfill mining skupia się natomiast na zdeponowanych na składowiskach odpadach, które miały już nigdy nie ujrzeć światła dziennego.

Po co rozkopywać stare składowiska? Korzyści z landfill miningu

Landfill mining może przynosić wiele korzyści, choć ich znaczenie zależy od rodzaju składowiska, lokalnych uwarunkowań i celu prowadzonego projektu. Wbrew powszechnemu przekonaniu odzysk surowców nie zawsze jest najważniejszym powodem prowadzenia takich działań.

• Odzysk surowców

Najbardziej oczywistą korzyścią landfill miningu jest możliwość odzyskania i zawrócenia do obiegu surowców, które przed laty trafiły na składowisko. Obecnie największą wartość ekonomiczną mają przede wszystkim metale żelazne i nieżelazne, np. stal, żeliwo, aluminium i miedź. Wraz z rozwojem technologii sortowania i przetwarzania odpadów rośnie jednak szansa, że w przyszłości opłacalny stanie się również odzysk innych frakcji.

• Bezpieczeństwo surowcowe

Odzysk surowców z odpadów zdeponowanych na składowiskach może również wspierać budowanie niezależności surowcowej państwa. Rozwój nowych technologii zwiększa zapotrzebowanie na materiały, które kilkadziesiąt lat temu trafiały na składowiska – ich odzysk był wówczas trudny lub nieopłacalny, a surowce łatwiej było sprowadzić z zagranicy. Dziś sytuacja się odwróciła – napięcia geopolityczne, zakłócenia dostaw i ograniczenia eksportowe sprawiły, że przestaliśmy polegać wyłącznie na imporcie i zaczęliśmy zawracać do obiegu już posiadane surowce, również te ukryte w porzuconych i dawno zapomnianych odpadach. Nie oznacza to, że składowiska w 100% zastąpią naturalne kopaliny. Mogą jednak stać się cennym źródłem surowców pomagającym ograniczać krajowe deficyty surowcowe i jednym z elementów budowania bardziej niezależnej gospodarki.

• Odzysk terenu

Choć obecnie landfill mining kojarzy się przede wszystkim z odzyskiem surowców, to historycznie jego głównym celem było odzyskanie terenu zajmowanego przez składowiska. Szczególnie chętnie korzystały (i nadal korzystają) z tego kraje o dużej gęstości zaludnienia i ograniczonej dostępności gruntów, jak np. Holandia. W zależności od lokalnych potrzeb odzyskaną przestrzeń przeznacza się na ponowne składowanie odpadów, wykorzystuje pod inwestycje lub rekultywuje, by móc zagospodarować ją w zupełnie inny sposób. Niekiedy to właśnie wartość odzyskanego gruntu okazuje się większa niż wartość wszystkich surowców wydobytych ze składowiska.

• Korzyści dla środowiska

Landfill mining może przynieść również wymierne korzyści środowiskowe. Dotyczy to przede wszystkim starych składowisk, które powstawały pod rządami znacznie mniej rygorystycznych przepisów. Ich rozkopanie pozwala usunąć lub ograniczyć potencjalne źródła zanieczyszczenia gleby i wód gruntowych, zmniejszyć emisję gazu składowiskowego oraz bezpiecznie zagospodarować odpady, które przez lata mogły stanowić zagrożenie dla otoczenia. W niektórych przypadkach landfill mining jest więc nie tylko sposobem na odzysk surowców i gruntów, ale też metodą „rozbrojenia” dawnych bomb ekologicznych i przywrócenia zdegradowanych terenów do bezpiecznego użytkowania.

• Rozwój technologii i nowych metod odzysku

Każdy projekt dostarcza informacji o morfologii odpadów z historycznych składowisk, skuteczności metod sortowania oraz możliwościach wykorzystania odzyskanych materiałów. Podczas „wykopalisk” testowane są nowe rozwiązania, które w przyszłości mogą zwiększyć efektywność odzysku surowców i obniżyć koszty zagospodarowania odpadów. Dobrym przykładem jest belgijski projekt Enhanced Landfill Mining (ELFM), w ramach którego rozwijane są technologie pozwalające maksymalnie wykorzystać materiały i energię zawarte w odpadach. Podobny cel przyświeca międzynarodowemu projektowi RAWFILL, w ramach którego opracowano metody identyfikacji i oceny potencjału surowcowego starych składowisk, pomagając wskazać te, których rozkopanie może przynieść największe korzyści.

Przebieg procesu landfill mining – wykopaliska z wysypiska krok po kroku

Zanim na składowisku rozpoczną się jakiekolwiek prace ziemne, konieczne jest dokładne rozpoznanie obiektu. Specjaliści analizują jego dokumentację, określają wiek, pojemność oraz rodzaje zdeponowanych odpadów. Wykonuje się również odwierty i odkrywki, które pozwalają pobrać próbki oraz ocenić skład materiałów znajdujących się pod ziemią. Na tej podstawie można oszacować potencjał odzysku surowców, przewidzieć możliwe zagrożenia i ocenić, czy przedsięwzięcie będzie uzasadnione pod względem ekonomicznym oraz środowiskowym.

Jeżeli wyniki analiz są pozytywne, rozpoczyna się właściwy etap wydobycia. Rozkopywanie składowiska przebiega w kolejności odwrotnej do jego zapełniania – najpierw usuwa się warstwę rekultywacyjną, a następnie stopniowo zdejmuje kolejne warstwy odpadów i przesypek, zaczynając od tych zdeponowanych najpóźniej. Pozwala to skuteczniej kontrolować przebieg prac i ograniczyć ryzyko zmieszania materiałów pochodzących z różnych okresów funkcjonowania składowiska.

Wydobyte ze składowiska odpady trafiają do mobilnej lub stacjonarnej instalacji sortującej, gdzie są przesiewane i rozdzielane. W zależności od składu morfologicznego odpadów w tym celu wykorzystuje się m.in.:

• separatory magnetyczne odzyskujące metale żelazne,
• separatory wiroprądowe wyłapujące metale nieżelazne,
• separatory optyczne identyfikujące pozostałe rodzaje materiałów,
• inne metody pozwalające oddzielić frakcje mineralne, tworzywa sztuczne oraz materiały o wysokiej wartości opałowej.

Nie wszystkie odpady wydobyte ze składowiska nadają się do ponownego wykorzystania. Po latach składowania wiele materiałów jest silnie zanieczyszczonych, częściowo rozłożonych lub wymieszanych z innymi frakcjami. Znaczną część stanowią też odpady resztkowe, które już w momencie deponowania na składowisku nie miały żadnej wartości surowcowej. W zależności od celu i przebiegu procesu resztki z sortowania ponownie trafiają na składowisko, lecz zajmują już znacznie mniej przestrzeni niż pierwotnie wydobyte odpady.

Jakie surowce pozwala odzyskać landfill mining?

Największą wartość ekonomiczną spośród materiałów odzyskiwanych w ramach landfill miningu mają metale żelazne i nieżelazne (m.in. stal, żeliwo, aluminium, miedź). Część z nich można odzyskać i skierować do recyklingu, jednak ich przydatność i wartość zależą od stopnia degradacji i zanieczyszczenia oraz od możliwości oddzielenia ich od pozostałych odpadów. Mimo to najczęściej to właśnie metale decydują o ekonomicznej opłacalności całego przedsięwzięcia. Ważną grupę stanowią także materiały mineralne, np. ziemia, piasek, gruz i inne odpady obojętne, które można wykorzystać do budowy dróg, nasypów, obiektów kolejowych albo do rekultywacji terenów.

Ze starszych składowisk – zwłaszcza tych powstałych przed wprowadzeniem obowiązku selektywnej zbiórki odpadów i zakazu składowania frakcji kalorycznej – można wydobywać również szkło i tworzywa sztuczne. Z uwagi na liczne zanieczyszczenia frakcje te nie zawsze mogą trafić do recyklingu materiałowego. Zamiast tego odsortowane tworzywa i inne odpady o wysokiej wartości opałowej bywają wykorzystywane jako paliwo alternatywne w procesach odzysku energii. Rozwój technologii zwiększa szanse na ponowne wykorzystanie takich odpadów. Być może w przyszłości nawet mocno zabrudzone tworzywa sztuczne będą masowo poddawane recyklingowi chemicznemu, który pozwala uzyskać surowce o jakości porównywalnej z materiałami pierwotnymi.

Czy każde składowisko odpadów jest kopalnią surowców?

Zdecydowanie nie. Idea landfill miningu może sugerować, że każde składowisko kryje cenne zasoby, jednak w rzeczywistości tylko niektóre z nich mają realny potencjał odzysku surowców. Aby ocenić ten potencjał, eksperci potrzebują precyzyjnych informacji o zawartości składowiska, które nie zawsze są dostępne. Starsze obiekty często nie mają szczegółowej dokumentacji dotyczącej rodzaju i ilości zdeponowanych odpadów. Co więcej, odwierty wykonywane przed rozpoczęciem prac pokazują jedynie niewielki wycinek tego, co rzeczywiście znajduje się pod ziemią. Każde nowe przedsięwzięcie nastawione na zysk ze sprzedaży surowców wiąże się więc z wysokim ryzykiem niepowodzenia.

Nawet jeśli w zdeponowanych na składowisku odpadach znajdują się wartościowe materiały, to ich wydobycie nie zawsze jest uzasadnione ekonomicznie. Koszt robót ziemnych, transportu odpadów do instalacji sortujących, ich przetworzenia oraz ponownego zagospodarowania pozostałości może przewyższyć wartość odzyskanych materiałów.

Warto również pamiętać, że zarówno historycznie, jak i obecnie landfill mining nie skupia się wyłącznie na odzysku surowców. W wielu przypadkach głównym celem jest częściowe zwolnienie zapełnionych kwater, odzyskanie terenu zajmowanego przez składowisko albo usunięcie źródła potencjalnych zanieczyszczeń. Odzysk materiałów jest ważnym, ale nie jedynym elementem całego przedsięwzięcia.

Landfill mining w Europie

Choć landfill mining wciąż pozostaje dość niszowym obszarem gospodarki odpadami, to w Europie zrealizowano już wiele projektów pilotażowych i komercyjnych. Szczególnie aktywne w tym aspekcie są Belgia, Holandia, Austria oraz kraje skandynawskie, gdzie ograniczona dostępność terenów oraz wysoki poziom rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym sprzyjają poszukiwaniu nowych źródeł surowców i sposobów zagospodarowania starszych składowisk.

Jednym z najbardziej znanych przedsięwzięć jest belgijski projekt Closing the Circle realizowany na składowisku REMO. Jego celem jest maksymalne wykorzystanie materiałów i energii zawartych w zdeponowanych odpadach przy zastosowaniu nowoczesnych technologii odzysku. Równie ważną rolę odgrywa projekt RAWFILL, prowadzony wspólnie przez partnerów z Belgii, Francji, Niemiec i Wielkiej Brytanii. To dzięki niemu opracowano metody identyfikacji oraz oceny potencjału surowcowego składowisk, pomagające wskazać obiekty, których rozkopanie może być najbardziej opłacalne środowiskowo i ekonomicznie.

Holandia od lat wykorzystuje landfill mining jako narzędzie odzyskiwania terenów pod nowe inwestycje, natomiast w Austrii i krajach skandynawskich prowadzone są projekty badawcze oraz pilotażowe związane z odzyskiem surowców i rekultywacją starych składowisk.

Czy Polska też ma własne „kopalnie śmieci”?

I tak, i nie. W Polsce nie prowadzi się obecnie dużych projektów landfill miningu na wzór tych realizowanych w Belgii albo w Holandii. Wynika to m.in. z faktu, że nie odczuwamy jeszcze tak silnej presji związanej z brakiem terenów pod składowiska ani tak dużego deficytu surowców, jak część państw Europy Zachodniej. Nie bez znaczenia pozostają również koszty – rozkopywanie składowisk i odzysk materiałów to przedsięwzięcia wymagające zaawansowanych technologii oraz znacznych nakładów finansowych. Tymczasem Polska wciąż zmaga się z innymi, znacznie bardziej palącymi problemami – z likwidacją dzikich wysypisk albo z usuwaniem nielegalnych składowisk odpadów niebezpiecznych, na które nie zawsze udaje się znaleźć odpowiednie środki.

Nie oznacza to jednak, że w Polsce brakuje projektów zbliżonych do landfill miningu. Przykładem takich działań są badania prowadzone m.in. w ramach projektu Waste2CRM, którego celem jest sprawdzenie możliwości odzysku surowców krytycznych z hałd pogórniczych, na których przez dziesięciolecia gromadzono odpady wydobywcze. Wysoki potencjał surowcowy mają również inne antropogeniczne złoża, takie jak Żelazny Most – największy w Europie zbiornik odpadów poflotacyjnych powstających przy wydobyciu rud miedzi.

Śmieciowe sarkofagi czy antropogeniczne złoża surowców?

Wiedza o landfill miningu może zmienić nasz sposób postrzegania składowisk odpadów oraz samego procesu składowania jako „ostatecznej” metody zagospodarowania odpadów. Dzięki rosnącym możliwościom odzysku surowców i materiałów dawne składowiska stają się magazynami zasobów, których wartość z roku na rok wzrasta. Stanowią też naszą – nomen omen – żelazną rezerwę surowców, do której można sięgnąć w trudnych gospodarczo okresach. Składowanie odpadów staje się natomiast procesem przejściowym – deponujemy je na czas określony i z nadzieją, że w przyszłości nasze śmieci będzie można wydobyć i ponownie wykorzystać, a może nawet zawrócić do obiegu.

Źródła:

1. M&K, Landfill Mining, https://the-mkgroup.com/landfill-mining/
2. J. Krook, Enhanced landfill mining, concept and challenges, https://www.institut.veolia.org/sites/g/files/dvc2551/files/document/2021/11/20%20Enhanced%20landfill%20mining%2C%20concept.pdf
3. Interreg Europe, Landfill mining, https://www.interregeurope.eu/good-practices/landfill-mining
4. M. Jain, A. Kumar, A. Kumar, Landfill mining: A review on material recovery and its utilization challenges, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0957582022010229
5. Spalarnie-Odpadow.pl, Śmieci z wysypisk, czyli landfill mining i prawdziwa skarbnica surowców wtórnych, https://spalarnie-odpadow.pl/smieci-z-wysypisk-czyli-landfill-mining-i-prawdziwa-skarbnica-surowcow-wtornych/
6. Wikipedia, Landfill mining, https://en.wikipedia.org/wiki/Landfill_mining
7. H. Fisher, D. M. Findlay, Exploring The Economics Of Mining Landfills, https://www.waste360.com/industry-insights/exploring-the-economics-of-mining-landfills
8. P. Beese-Vasbender, D. Caterina, M. Ceulemans et al., RAWFILL Landfill Miner Guide, https://vb.nweurope.eu/media/13061/rawfill-landfill-miner-guide.pdf
9. J. Krook, N. Svensson, M. Eklund, Landfill mining: A critical review of two decades of research, https://new-mine.eu/wp-content/uploads/2017/10/Landfill-mining-A-critical-review-of-two-decades-of-research.pdf
10. WOIMA Corporation, World’s largest landfills as a source for landfill mining – Introduction, https://www.woimacorporation.com/worlds-largest-landfills-as-a-source-for-landfill-mining-introduction/
11. Fact.MR, Landfill Mining Market Analysis and Forecast, https://www.factmr.com/report/landfill-mining-market
12. K. C. Goh, T. A. Kurniawan, M. H. D. Othman et al., Promoting landfill mining for sustainable resource recovery, circular economy, and climate mitigation: a review, https://www.frontiersin.org/journals/environmental-science/articles/10.3389/fenvs.2025.1643195/full
13. T. Wolfsberger, J. Nispel, R. Sarc, A. Aldrian, R. Hermann, D. Höllen, R. Pomberger, A. Budischowsky, A. Ragossnig, Landfill mining: Development of a theoretical method for a preliminary estimate of the raw material potential of landfill sites, https://www.researchgate.net/publication/280117433_Landfill_mining_Development_of_a_theoretical_method_for_a_preliminary_estimate_of_the_raw_material_potential_of_landfill_sites
14. D. Welch, P. Srikanth, No room for waste – unlocking the potential of landfill mining, https://blog.policy.manchester.ac.uk/posts/2025/07/no-room-for-waste-unlocking-the-potential-of-landfill-mining/